szybki kontakt

Potrzebna pomoc? 22 400 78 72

kontakt

ZAKAZY POTRĄCENIA W POSTĘPOWANIU NAKAZOWYM I UPROSZCZONYM


Postępowanie nakazowe oraz postępowanie uproszczone stanowią przykład postępowań odrębnych, uregulowanych w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.2014.101, dalej jako k.p.c.). Zasadniczą cechą różnicującą powyższe tryby jest ich charakter, a mianowicie postępowanie nakazowe należy do fakultatywnych postępowań odrębnych -  jest ono wszczynane  wyłącznie na wniosek powoda zawarty w pozwie, zaś postępowanie uproszczone jest jednym z obligatoryjnych postępowań odrębnych stosowanych w dwóch grupach spraw należących do właściwości sądów rejonowych (art. 5051 k.p.c.)

Co istotniejsze, tryby te mogą wzajemnie się ze sobą przeplatać, postępowanie nakazowe może być bowiem  łączone w ramach rozpoznania tej samej sprawy z postępowaniem uproszczonym, przy założeniu, że jednoczesne stosowanie postępowania nakazowego i uproszczonego wymaga zastosowania wykładni przepisów uwzględniającej funkcjonowanie przepisów ogólnych i szczególnych oraz wzajemnego wykluczania się bądź uzupełniania przepisów szczególnych funkcjonujących w każdym z tych postępowań. 

Warto w powyższym kontekście zwrócić uwagę na dopuszczalność stosowania zarzutu potrącenia w obu przywołanych powyżej trybach postępowań odrębnych. W kodeksie postępowania cywilnego zakazu potrącenia w określonym zakresie dotyczą bowiem dwa artykuły  -  art. 493 § 3 k.p.c. zakaz ten zawiera regulacja związana z postępowaniem nakazowym oraz art. 5054 § 2 k.p.c. jako regulacja związana z postępowaniem uproszczonym.

I tak w myśl art. 493 § 3 k.p.c. w postepowaniu nakazowym do potrącenia mogą być przedstawione tylko wierzytelności udowodnione dokumentami o których mowa w art. 485 k.p.c. (e.g. wierzytelności udowodnione dokumentem urzędowym, zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem, wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu;  zaakceptowanym przez dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i niezapłaconym z powodu braku środków na rachunku bankowym.).

W tym miejscu powstaje pytanie, czy skorzystanie z zarzutu potrącenia w postępowaniu nakazowym zawsze wymaga udowodnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c, ściślej jak ów termin przedstawienia wierzytelności do potracenia, którym posługuje się art. 485 k.p.c.  należy rozumieć.

Powyższe zagadnienie kilkukrotnie było przedmiotem analizy Sądu Najwyższego, który to, jak wydaje, wypracował w powyższym zakresie jednolite stanowisko. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 13 października 2005 r., III CZP 56/05, wymaganie udowodnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c. nie dotyczy potrącenia, do którego dochodzi przed doręczeniem pozwanemu nakazu zapłaty i pozwu (tak również Sąd Najwyższy  w postanowienie z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK 86/06, w wyroku z  dnia 24 maja 2007 r., II CSK 88/07 i z dnia 16 kwietnia 2009 r., I CSK 487/08. Sąd Najwyższy zajął odmienne stanowisko w wyroku z dnia 07 maja 2004 r., I CK 666/03, w którym to stwierdził, że oparcie zarzutu potrącenia na dowodach innych niż wskazane w art. 485 k.p.c.  nie jest skuteczne także wtedy, gdy oświadczenie o potrąceniu złożone zostało przed doręczeniem odpisu nakazu zapłaty. Stanowisko to jest krytykowane w doktrynie i jak się wydaje niekontynuowane już przez Sąd Najwyższy w późniejszych orzeczeniach.

Zatem więc, w przypadku złożenia przykładowo przez pozwanego materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności przed doręczeniem mu odpisu nakazu zapłaty wraz z pozwem, może on powoływać się w zarzutach od nakazu zapłaty na zarzut potrącenia (ściślej nieistnienia wierzytelności), bez konieczności udowodnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c Tego typu sytuacja nie jest bowiem kwalifikowana jako przedstawienie wierzytelności do potrącenia w rozumieniu art. 493 § 3 k.p.c, ściślej jako złożenie materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu w toku procesu.

W postępowania uproszczonym kwestię zgłaszania zarzutu potrącenia reguluje  zaś art. 5054 § 2 k.p.c stanowiący, iż powództwo wzajemne oraz zarzut potrącenia są dopuszczalne, jeżeli roszczenia nadają się do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym.  

W uzasadnieniu uchwały z dnia 13 października 2005 r., III CZP 56/2005 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w art. 5054 § 2 k.p.c. ustawodawca zakazał pozwanemu czegoś więcej niż tylko złożenia oświadczenia o potrąceniu w sensie materialnym, ale także zgłoszenia procesowego zarzutu potrącenia, w tym zarzutu potrącenia już dokonanego, a więc zakazał powołania się na umorzenie w całości lub w części dochodzonej od niego wierzytelności w następstwie złożonego oświadczenia o potrąceniu. Niezależnie zatem od tego, czy oświadczenie o potrąceniu w sensie materialnym zostało złożone przed wszczęciem procesu czy też w jego toku, nie jest dopuszczalne podniesienie zarzutu potrącenia w postępowaniu uproszczonym, jeżeli roszczenie objęte tym zarzutem nie nadaje się do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym.

Warto w tym miejscu dodać, że gdy sprawa jednocześnie rozpoznawana jest według przepisów o postępowaniu uproszczonym i przepisów o postępowaniu nakazowym, zarzut potrącenia musi spełniać przesłanki określone zarówno w art. 5054 § 2 k.p.c. jak i art. 493 § 3  k.p.c.

W konsekwencji wobec użycia w art. 493 § 3 k.p.c zwrotu „do potrącenia mogą być przedstawione tylko wierzytelności (...)”, w art. 5054 § 2 k.p.c. § 2 k.p.c. zaś zwrotu „zarzut potrącenia jest dopuszczalny, jeżeli roszczenie nadaje się (...)”, trzeba przyjąć, że w pierwszym wypadku chodzi o niedopuszczalność dokonywania potrącenia, innymi słowy, chodzi o zakaz potrącania wierzytelności objętej pozwem nakazowym (składania materialnopranwego oświadczenia o potrąceniu). W drugim wypadku natomiast ustawodawca zakazuje czegoś więcej, mianowicie nie pozwala na powoływanie się na potrącenie i stawianie z tego względu zarzutu potrącenia nawet wówczas, gdy oświadczenie o potrąceniu zostało złożone wcześniej, w szczególności jeszcze przed zawiśnięciem postępowania sądowego.